Nằm bên bờ sông Cầu, làng Thổ Hà nổi danh
với nghề làm gốm từ thế kỷ 14. Nơi đây từng là một thương cảng tấp nập
thuyền bè ngược xuôi ra vào bến sông Như Nguyệt, mang đi những đồ gốm
thổi hồn từ đất và bàn tay nghệ nhân làng.
Thổ Hà thuộc xã Vân Hà, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc
Giang, ở vào vị trí đắc địa nên từng là một làng nghề gốm danh thơm nức
tiếng gần xa. Cùng với sự thịnh vượng của nghề gốm, bàn tay những nghệ
nhân dân gian đã xây dựng một quần thể xóm làng thuần Việt với những
đình chùa, cổng làng bề thế với lối kiến trúc cổ kính, trầm mặc mà dân
dã.
 |
| Ngõ nhỏ Thổ Hà mốc thếch tường rêu. Ảnh: photo.vn |
Trải qua hàng trăm năm, làng Thổ Hà nay vẫn là nơi
những người say mê phong cảnh hữu tình của làng Việt, những nghệ sĩ,
nghệ nhân về tìm cảm hứng.
Qua bến đò Thổ Hà phía bờ hữu ngạn sông Cầu, từ trên
mặt sông đã cảm nhận được vẻ hiền hoà của dòng nước, lũy tre xanh và bờ
tường ghép đầy mảnh gốm đen bóng. Những cây đa, cây si gần bến nước rủ
từng chùm rễ in bóng xuống mặt sông.
Ngôi đền thờ thành hoàng làng ngay bến nước, tường
gạch rêu phong. Ông tổ của nghề gốm làng Thổ Hà được cho là tiến sĩ Đào
Trí Tiến. Ông đã học được nghề gốm trên đường đi xứ Trung Quốc và
truyền lại cho dân làng từ thế kỷ XIV. Bà cụ già mái tóc bạc phơ bên
quán nước nhỏ đầu làng bỏm bẻm nhai trầu kể cho khách nghe những mẩu
chuyện dân gian về nghề gốm.
 |
| Làng Thổ Hà nhìn từ hữu ngạn sông Cầu. Ảnh: blog.yahoo |
Đi vào trong làng, kỳ thú nhất là những ngõ nhỏ. Một
màu đỏ của thứ gạch cũ kĩ đã mòn vẹt, trơ ra thần thái của những bước
chân thời gian, ngõ nhỏ heo hút, tường xếp chằn chặn một thứ sành nâu
đen bóng. Khách đến nơi đây thường có ấn tượng đặc biệt với những ngõ
xóm hun hút đẹp một vẻ cổ kính, hoài niệm mà lại dân dã, lắng đọng.
Cái đặc biệt trong lối ăn ở của con người làng gốm cổ
là sử dụng chính những đồ gốm, mảnh gốm bỏ đi để xây nhà, xây tường.
Không trát vôi vữa, mặc kệ gió mưa mà tạo thành hình thành khối gắn kết
độc đáo.
Đình làng Thổ Hà được dựng năm 1692, đây là công
trình văn hoá được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia. Hoa văn rồng
phượng ẩn hiện trong mây hài hoà cùng người và cỏ cây, hoa lá, muông
thú còn ghi lại dấu ấn bàn tay tài hoa của người thợ khắc.
Gốm Thổ Hà xưa không dùng men, cái thứ đất dẻo kỳ
diệu ấy được nung cho đến tự chảy men ra, bám trên bề mặt đồ gốm một
màu nâu óng, mượt như nhung, mát lịm. Làng chỉ làm đồ gốm gia dụng,
những chum vại, tiểu sành, chĩnh chõ nổi tiếng một thời. Bề mặt đồ gốm
tím sẫm, đanh lại, gõ kêu như đánh vào thép nguội. Những mảnh gốm xưa
còn sót lại trên các bức tường vẫn nguyên hình vẹn trạng, chính thế mà
hồn gốm như còn đọng mãi.